Back To Top

foto1foto2foto3foto4foto5
Time school Time schoolTime schoolTime schoolTime schoolTime school

Zegar

Licznik

1664822
Today
Yesterday
This Week
Last Week
This Month
Last Month
All days
588
641
2428
1653067
10380
45893
1664822

Your IP: 3.220.231.235
Server Time: 2021-03-09 06:51:12
>



Historia oświaty na terenie parafii Bogate



Wiadomo, że oprócz obowiązków duszpasterskich, związanych z odprawianiem nabożeństw i udzielaniem sakramentów świętych, do zadań plebana należało prowadzenie szkoły parafialnej. Obowiązek ten nałożony na wszystkie parafie przez Sobór Laterański IV w 1215 r., spełniany był również w parafii Bogate. Pleban utrzymywał rektora szkoły, czyli nauczyciela, na którego było wyznaczone specjalne uposażenie. Do szkoły parafialnej uczęszczały dzieci z różnych stanów. Uczono w zależności od umiejętności nauczyciela: czytania, pisania, rachunków, śpiewu kościelnego, katechizmu, czasem łaciny lub języka niemieckiego. Zamożne rodziny naukę powierzały prywatnym nauczycielom.

Istnienie szkoły parafialnej w Bogatem potwierdzają akta odbytych wizytacji. Najstarsze zapiski z akt kościelnych dotyczące istnienia nauczania w Bogatem: Z 28 maja 1586 r. - P. Chabowski w Pułtusku, wyjątki

• „... rozważny Andrzej z Węgrzynowa, kierownik szkoły w Bogatem ... postanowi! i potwierdził, że on winien szlachcicowi Pawiowi Śląskiemu z Wieliodrosza 30 groszy długu pewnego, które mu zapłacić zobowiązuje się przed świętem Sw. Marcina biskupa..." 23 czerwca 1589 r. - ksiądz Piotr Chabowski - 41 letni proboszcz w Bogatem, wyjątek

• „... w obecności cichego Stanisława Broocoviensis, kierownika szkoły z Bogatego ..." 18 maja 1599 r.:

• „ ...kierownik szkoły Jan z Gombrowicz, diecezji gnieźnieńskiej... " 1609 r.:

• „ Dla kierownika szkoły jest dom, który teraz zamieszkuje proboszcz (Chabowski Piotr). Drewniany z jednym ogrzewaniem, przedsionkiem i pokojem. Wynajął za to jeden dom na gruncie parafialnym na zamieszkanie. Ma kuchnią z przedsionkiem. Kierownik obecny Albert z Kałączyna jako daniną ma dziesięcinę manipularną od poddanych we wsi Wieliodrosz, którą w tym roku sprzedał za 20 florenów polskich Za usługi pogrzebowe i procesje otrzymuje tyle, ile zdoła uzyskać (wymusić). Obiad w niedzielą i święto u proboszcza. "

1763-1784 - 21 letni okres proboszczowania księdza Mateusza Zakrzewskiego. Najbardziej rozpowszechnioną formą szerzenia oświaty na Mazowszu, do którego należał Przasnysz i okolice w XVIII w. i początku XIX wieku, były wiejskie i miejskie szkoły parafialne. Pod koniec XVIII wieku, nastąpił ogólny spadek gospodarczy, spowodowany wojnami, klęskami żywiołowymi, rabunkami. Wpłynęło to na zmniejszenie liczby szkół na Mazowszu. Nie było funduszy na oświatę. W 1781 r., po I rozbiorze Polski przez Austrię, Prusy i Rosję wizytator zanotował:

• „W całej parafii bogackiej mało jest ludzi stanu szlacheckiego tylko poddaństwo, za czym i do szkoły nie chodzą której też nie ma ta parafia, ani na niąfunduszu żadnego, a jeżeli się trafi jeden albo dwóch chłopców to czytać uczy ktokolwiek, ponieważ jest w parafii ludzi nie mało czytać umiejących albo organista kościelny. "

W zapisie wizytacyjnym z roku 1783, nic się nie mówi o szkole w Bogatem, prawdopodobnie nie istniała. Lata 1785 - 1820 to proboszczowanie ks. Jana Langhangi. Właśnie wtedy w okresie Księstwa Warszawskiego powołana przez Komisję Rządową w 1807r., Izba Edukacyjna gorliwie zajęła się sprawą określającą ustrój szkoły pt. „Urządzenie szkół miejskich i wiejskich elementarnych". Izba planowała stworzenie sieci szkół w miastach, miasteczkach i na wsiach. Czuwać miały nad tym „Dozory Szkolne". Zapis wizytacyjny z 1811 r. mówi:

• „ Elementarna Szkoła za usilnym zachęceniem parafian przez Langhangi Jana Plebana była w roku przeszłym zaprowadzona i utrzymywana aż do lata w roku tym. Dzieci płci obojej uczących się było 54, które w jednejże szkole w osobnych ławkach początków czytania i pisania uczyły się. Pleban troskliwy o wzrost oświecenia nawiedzał często szkołę, dawał naukę religijną, i nie bez pociechy swojej widział pożyteczność tak świętego urządzenia. Z tym wszystkim, gdy wielu z członków Towarzystwo Szkolne składających, opłaty z rozkładu należącej nie opłacało, fundusz na nauczyciela utrzymanie i potrzeby szkolne nie był dostateczny a Dozór Powiatowy na podawane przez Dozór miejscowy,szkolny przedstawienie tego pomocy przez mocne upomnienia nie uczynił. Szkoła w końcu lata ustała. Rok zaś teraźniejszy mniej jeszcze daje sposobności rodzicom dawania dzieci do szkoły, do dziś dopiero jest uczniów w szkole od l października rozpoczętej wszystkich nro 21" (nro - znaczy numerów 21). Szkoła w Bogatem prawdopodobnie z końcem 1811 r. przestała istnieć.

Lata 1812 - 1816 to najtrudniejszy okres dla szkół elementarnych. Klęska Napoleona w Rosji pogłębiła niedostatek na Mazowszu. Nie płacono funduszu na potrzeby szkoły. Zdekompletowana i wreszcie rozwiązana została Dyrekcja Edukacji Narodowej. W lipcu 1815 r. utworzono Wydział Oświecenia Narodowego, a w listopadzie 1815 r., powstała Komisja Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, która wydała w 1817 r. rozporządzenia regulujące sprawy oświaty. Lata 1817 - 1819 przynoszą szybki wzrost i rozbudowę szkolnictwa. W zapiskach wizytacyjnych księdza Jana Langhangi zapisano:

• „25 lipca J 817 r. Szkoła parafialna. Szkoła parafialna po wydanym urządzeniu przez najwyższą Izbę Edukacyjną w roku 1809 była wprowadzona w Bogatem. Dom o dwóch izbach dla uczniów i nauczyciela był przez dziedzica dóbr pozwalany. Ogród mały przydatny i do opału wolny wyrąb w boru. Zakreślenie szkoły z wsi pięciu w parafii stało się, to jest z Bogatego, Gostkowa, Wielodroża, Lisiogóry, Dobrzankowa, szósta wieś Wężewo do Krasnego odłączona została jako temu przyleglejsza. Na przełożenie Dozorowi Powiatowemu Szkół, iż Towarzystwo z pięciu wsi złożone nie jest dostateczne na złożenie pensji dla nauczyciela przyłączył Dozór Powiatowy dwie wsie szlacheckie Antosy i Gawronki i wieś Szczuła Włościańske do parafii Krośnieńskiej należące. Lecz te wsie szlacheckie na uczynione zalecenie przystąpić do Towarzystwa Szkoły Parafialnej w Bogatem nie chciały, a wieś Szczuki wypłacać składki należącej w całości przestała wprędce. Przy niedostatecznym funduszu utrzymywała się jednak przez lat dwa. Ustać musiała gdy składki wymóc nie można było. Po uspokojeniu przeszkodów wojsk w roku 1814 proboszcz znowu starał się wznowić szkołę. Nauczyciela umówił i trwało do bieżącego roku 1816/1817. Gdy jednak niektórzy tylko mieszkańcy dzieci do szkoły posyłający (a tych mała liczba była) opłatę szczupłą dawali, niedostateczną do utrzymania nauczyciela, tenże oddalił się. Uczenie się dzieci pospolicie przez jesień, zimę i wiosnę trwało, na lato rodzice dzieci do posług domowych i gospodarskich odrywali. Zawady do utrzymania szkoły są: niedostateczność funduszu na opatrzenie nauczyciela z Towarzystwa nielicznego przeznaczonego, nieregularność w oddawaniu składek od wielu członków. Towarzystwo Szkolne składających należących, z których jedni nie mający dzieci od opłaty unikają, inni odlegli niemożnością dawania dzieci i opatrywania owych, wymawiają się e.t.c. Ponowne i świeżo odebrane względem szkółek urządzenie od Władzy Rządowej wzywa proboszczów i członki Dozór Szkół składający do popierania tego i usiłowań zaprowadzeniu szkół i ten końcem lista wsiów przyłączonych do szkoły w Bogatem przysłana, a przeto Towarzysko Szkolne powiększone zostało. śe jednak wsie te od innych parafii oderwane i odległe są wymóc składki przypadającej będzie trudno i pewnie nie skłonią się do przystąpienia do Towarzystwa. "

Dnia 15 kwietnia 1818 roku, w spisie majątków zanotowano między innymi:

• „ Jest tu szkoła parafialna, która dom wygodny jako i na mieszkanie dla nauczyciela wraz z ogrodem dziedzic przeznaczył. Szkoła ta przez proboszcza miejscowego ze zlecenia Komisarza Obwodowego uorganizowana pomyślny postęp ma. Dzieci: płci męskiej - 30, płci żeńskiej 25. W ogóle 55 osób oświecenie pobiera, z których jedni uczą się tylko rysować inni czytania i pisania. Rachunków biorą początki nie mniej wszyscy biorą principia (tj. zasady) z chóralnej i religijnej nauki. Do tej szkoły z pod parafii Krasińskiej niektóre wsie przyleglejsze są przyłączone dla pomnożenia w małej tej parafii większej składki, lecz i te jak się okazuje z Dzieła organicznego tej szkoły ledwo do czterech set złotych uważa się wynoszącą, a tym samym na utrzymanie nauczyciela nie wystarczającą do czego ten na pewną pensję ugodzony nie został, wybrał jednak od dnia l listopada za czas swego pobytu złotych dwieście dziesięć do daty dzisiejszej. Ten nazywa się Antoni Rutkowski, jeszcze nie patentowany lecz na nauczyciela dobrze kwalifikujący się dla dobrych postępów i zdolności i tego usposobienia swego dał praktykę będąc pierwej nauczycielem w Przasnyszu szkoły. Wpłynęło dotąd ze składki złotych dwieście siedemdziesiąt dziewięć groszy piętnaście po odtrąceniu wybranych jak wyżej wyraziło się przez wspomnianego nauczyciela zostaje w kasie w Dozorze proboszcza będącej 69 groszy piętnaście”

W następnym roku zapisano.

• „W 1819 r. w szkole parafialnej uczyło się 55 dzieci. "

• „ W samej wsi Bogate jest szkoła parafialna, której nauczycielem jest Antoni Rutkowski, bezżenny, zdatny i moralny. W całej parafii dzieci do nauki zdatnych jest wyżej 80, przez zimę chodziło dzieci do szkoły obojej płci 45. Z dniem l miesiąca maja nauki ustały, ponieważ rodzice pozabierali dzieci do usług gospodarczych. Korzyść uczniów z nauki chwalebna."

Wyraźny regres w szkolnictwie elementarnym zaznaczył się w latach 1822 - 1825. Ciężka sytuacja ekonomiczna, społeczeństwo nie płaciło składek, władze rządowe też nie dawały na cele szkolne żadnych funduszy. Szkoły upadały. Ciągłość nauczania istniała w nielicznych miejscowościach. W Bogatem prawdopodobnie uczyły się wyjątki, dzieci bogatych ziemian w domach prywatnych, których na terenie parafii Bogate było niewiele.

W latach 1871 - 1872 w istniejących szkołach ludowych wprowadzono obowiązek nauki czytania i pisania w języku rosyjskim, język polski był przedmiotem nadobowiązkowym. Szkoły, choć prymitywne, miały charakter elitarny. Proces rusyfikacji pogłębiał się, wprowadzono rosyjskie podręczniki i programy nauczania. Gminy nie mogły angażować nauczycieli. Nie udało mi się dotrzeć do dokumentów, które mówią o szkolnictwie na terenie parafii Bogate. Ale wiadomo mi od rodziny, iż urodzony 20 IV 1843 r. w Zamówię syn ziemianina Maciej Kołakowski, weteran powstania styczniowego z 1863 r., stryj Ireny Klickiej z Bogatego, był ranny i powrócił do Bogatego. Był on nauczycielem prawdopodobnie w gminnej rosyjskiej szkole ludowej w Bogatem. Istniała ona według opisów w innych publikacjach w 1890 r. M. Kołakowski zmarł w 1923 r. w wieku 80 lat. Obok elementarnych szkół rosyjskich, działalność oświatowa była prowadzona konspiracyjnie. Uczono po polsku.





Działalność Oświatowa w okresie międzywojennym
w oparciu o materiały źródłowe i wywiady z byłymi uczniami
Szkoły Powszechnej w Bogatem



Wybuch rewolucji w Rosji w 1905 roku, stworzył szansę organizowania szkół z językiem polskim. Władze rosyjskie zajęły się swoimi sprawami. Już l XI 1905r., zaczęto nauczać w ojczystym języku. Taka sytuacja trwała krótko, gdyż na początku 1906r., w miarę dławienia rewolucji, rozpoczęły się restrykcje w stosunku do nauczycieli. Byli masowo zwalniani, niektórych nawet więziono. Jedyną zdobyczą tej rewolucji była możliwość legalnego tworzenia prywatnych szkół z językiem polskim nauczania, ale bez żadnych praw. W całym Królestwie młodzież szkół średnich ogarnął ruch strajkowy. Strajkowali też uczniowie szkół elementarnych w powiecie Przasnysz. W Warszawie 15 maja 1905r. powołano Polską Macierz Szkolną, która miała poparcie i pomoc społeczeństwa polskiego. W naszym powiecie przasnyskim Okręg Polskiej Macierzy Szkolnej zalegalizowano dopiero 15 grudnia 1906r., którego przewodniczącą została A. Duczyńska. Powstało również 11 kół terenowych, które poza Przasnyszem były zorganizowane w Węgrze, Czernicach, Pawłowie, Dzierzgowie, Duczyminie, Chorzelach, Baranowie, Jednorożcu, Krzynowłodze Wielkiej i oczywiście w Bogatem. Przewodniczącym koła w Bogatem był ksiądz Ignacy Dzierżanowski, duszpasterzował w tej parafii od 1877r., i nauczyciel W. Krawiecki. PMS zakładała ochronki, szkoły, biblioteki. W Bogatem szkoła rosyjska jednoklasowa mieściła się w oficynie dworskiej Bronisławy i Metodiusza Jankowskich. Chodził do niej pan Henryk Ostrowski, urodzony w 1903 roku. Wspominał, że w szkole tej uczył nauczyciel W. Krawiecki. Nauczał po rosyjsku, był bardzo wymagający, ale jeden dzień w tygodniu mógł nauczać po polsku. Uczył jednak więcej niż było można, lecz robił to potajemnie. Nauczyciela W. Krawieckiego wspominała również Wiktoria Budnicka. Po skończeniu szkoły w Bogatem można się było uczyć dalej w Krasińcu. Uczęszczał tam Bolesław Stusiński, ojciec Haliny Stusińskiej. Pierwsza wojna światowa, 1914 - 1918 r. pogorszyła i tak trudną sytuację na terenie Polski i powiatu przasnyskiego, ale pojawiła się szansa przed narodem polskim na odzyskanie niepodległości. Zaborcy, którzy dotąd tłumili wszelkie wystąpienia Polaków, teraz stanęli do walki przeciwko sobie. Działania wojenne ogarnęły wiele krajów Europy.

W 1915 roku Bogate znalazło się na szlaku bojowym wojsk zaborców. Wieś wchodziła w skład systemu umocnień, który ciągnął się od Opinogóry poprzez Zieloną i Bogate. W kronice parafialnej zapisano: ,,... Kościół w Bogatem otrzymał kilkanaście pocisków armatnich, skutkiem czego wszystkie trzy ołtarze, ambona, ławki zostały zupełnie zniszczone, ściany kościoła w środkowej części zostały na wylot podziurawione. Dziury sięgły 3 metrów wysokości i tyleż długości, dach podziurawiony jak sito od szrapneli, rozbita została południowa część plebani." Bezwzględnie można powiedzieć, że Przasnysz, który legł w gruzach i wiele wsi powiatu przasnyskiego, niektóre zupełnie unicestwione, były najbardziej zniszczonymi terenami w guberni płockiej i Królestwie.

,,... W całej guberni zniszczenia nieruchomości oszacowano na 8.7% stanu przedwojennego: Mławskie - 4.8%, Ciechanowskie - 11,2%, Przasnyskie - 29,6%. Budowli w Przasnyskim zniszczono 31.2%, ^Ciechanowskim - 13,6%, Mławskim 4,l%." Niewymierne straty poniosła kultura i sztuka. Liczne zabytki kultury, archiwalia, księgozbiory spłonęły lub zostały zrabowane przez strony walczące. Zrabowane zostały w Bogatem dwa największe dzwony. Zdewastowano obszary rolne: budowanymi przez wojska okopami, szańcami, rowami strzeleckimi, zniszczono tereny leśne. Zimno, głód, niedostatki higieny, brak leków i opieki medycznej potęgowały skutki groźnych chorób. W tak trudnym dla Polaków okresie ogólnej nędzy, przyszło nam odbudowywać polskość. Wycofały się wojska rosyjskie. Mazowsze dostało się pod zabór pruski. Zaborca starał się pozyskać ludność polską. Był rok 1915, powstała Rada Regencyjna. Uaktywniła się Polska Macierz Szkolna. Wprowadzono do urzędów język polski. Mimo ciężkich warunków codziennego życia i dzięki niezwykłej sile ocalałych w wojennej pożodze mieszkańców. Przasnysz i jego okolica powoli dźwigały się do życia. W Bogatem ksiądz Ignacy Dzierżanowski, który żył w latach 1845-1919, przystąpił do naprawy zniszczonego kościoła. Był to kapłan prawy i sprawiedliwy, niestety już wiekowy. Zmarł 14 września 1919r., po 42 latach proboszczowania w tej parafii. Spoczywa w Bogatem. Dalsze prace naprawcze poprowadził ksiądz Walenty Mroczkowski. W czasie naprawy kościoła Msze S w. były odprawiane w oficynie dworskiej u Jankowskich.

W tych trudnych czasach 1915r., Polska Macierz Szkolna Gminy Karwacz, powołała na nauczycielkę młodą dziewczynę - Bronisławę Dzierżanowską, kuzynkę księdza Dzierżanowskiego. To ona zorganizowała pierwszą polską szkołę w Bogatem, która mieściła się w starej drewnianej karczmie (tu gdzie obecnie stoi dom Mariana Szczyglaka urodzonego 1908 r.). Tą pierwszą naukę w tej szkole tak wspomina pani B. Dzierżanowską:

„Był to jeden pokoik, w którym uczyło się 80 dzieci, podzieliłam je na 4 grupy. Jedni pisali, drudzy czytali, trzeci liczyli a reszta np. rysowała. Dzieci były bardzo grzeczne i posłuszne. Nie było wówczas ani zeszytów, ani stalówek, ani gumki, a ławki organizowali ojcowie. "

Pani B. Dzierżanowską to aktywna działaczka Polskiej Organizacji Wojskowej, której kapelanem był ks. Ignacy Dzierżanowski, a patronem Tadeusz Kościuszko. Choć na świecie toczyła się wojna, to z inicjatywy POW z Bogatego, 10 października 1917 roku, oddając hołd wielkiemu Polakowi Tadeuszowi Kościuszce, społeczeństwo usypało kopiec w setną rocznicę śmierci i zorganizowało wielką uroczystość. Na kopcu umieszczono tablicę, wykonaną przez pana Bolesława Drwęckiego. Pani B. Dzierżanowską przygotowała z uczniami część artystyczną, a sama wygłosiła referat okolicznościowy, dotyczący życia i działalności patrona.

W uroczystości tej uczestniczyła cala ludność Bogatego, okolic i wszyscy POW-iacy.

W tym samym czasie, zostały zorganizowane szkoły polskie w innych wsiach:

w Wielodrożu w domu Piotra Wyszkowskiego; uczyli tu kolejno Celina Dukoczewska, Maria Tyszkowa z Warszawy, Stanisław Zajączkowski, Genowefa Ossowska i Bronisława Dzierżanowska. W pamięci ludzi zachowały się pochody 3 Maja organizowane po Wielodrożu przez panią Marię Tyszkowa. O tych nauczycielach wspominała pani Helena Garlińska-Mosakowska urodzona w 1911 r. W 1921 r. przeniesiono szkołę do Bogatego.

w Dobrzankowie szkoła mieściła się w domu państwa Gachów (obecnie Sikorskich) potem kolejno: u Borkowskich. Izydora Pawłowskiego (na przeciwko zabudowań Lapińskich), u Gołasiów, Wiśniewskich (tu gdzie mieszkają Kulasińscy). Nauczaniem dzieci zajmowali się nauczyciele: Czajkowski, Krowiński, Boczkowska (siostra Leona Boczkowskiego z Bogatego) - ona zajmowała się praca kulturalną z dziećmi, przygotowywała przedstawienia, które najczęściej były wystawiane w stodołach gospodarskich. W Dobrzankowie można było ukończyć 4 klasy, potem trzeba było się zapisać do szkoły w Bogatem. Taki stan nauczania trwał w tej wsi do 1935r.

w Helenowie uczyła Jadwiga Kruszewska (wspomina ją Henryka Rozkosz z Bogatego a pochodząca z Helenowa).

w Emowie uczył Czesław Granoszewski. Nauka w tej wsi była inaczej zorganizowana, niż w wyżej opisanych miejscowościach. Dzieci uczyły się prawie każdego dnia w innym domu. Rodzice ustalili, że lekcje będą się odbywać w tych domach, z których dzieci uczestniczą w zajęciach szkolnych i przez tyle dni w jednym domu, ile dzieci z tej rodziny pobiera naukę.

Fijałkowo - uczyli tu Janina Grańcówna, Włodzimierz Kuźmiew z Białegostoku - czynny działacz Związku Nauczycielstwa Polskiego, Zygmunt Radomski (został księdzem).

Od 1915r. na naszym terenie w szkołach uczono po polsku, ale wszelkie zmiany w szkolnictwie musiały być zaakceptowane przez niemieckie władze okupacyjne. Wprowadzono obowiązek szkolny. Działacze oświatowi dążyli do uniezależnienia szkolnictwa od okupanta.

W 1917r. Rada Regencyjna utworzyła Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. W powiatach powstały Okręgowe Inspektoraty Szkolne, które zajmowały się organizacją i upowszechnianiem szkolnictwa elementarnego. Powołano Rady Opiekuńcze, które organizowały oświatę i roztaczały opiekę nad dziećmi. Ludność garnęła się do oświaty, mimo trudności gospodarczych spowodowanych wojną. Liczba uczniów zwiększała się. Krótko przed wyzwoleniem, na terenie naszego powiatu było 26 szkół (w tym 19 prywatnych), do tej liczby zaliczała się również szkoła w Bogatem. W powiecie zatrudnionych było 34 nauczycieli. Bardzo wcześnie powstało w Gminie Karwacz, do której należała szkoła w Bogatem, Ognisko Związku Polskich Nauczycieli Szkół Powszechnych. W roku szkolnym 1918/1919. prezesem tego ogniska, liczącego 24 członków z całej gminy, był Józef Świątkowski, kierownik szkoły w Bogatem. Za jego prezesury, koło działało bardzo prężnie. Zalegalizowano je 25 maja 1925r.



Copyright © 2021 High School Rights Reserved.